U bent hier

Onderzoek: Kind is pester, slachtoffer en verdediger tegelijk

Een kind kan binnen een schoolklas pester, slachtoffer en verdediger tegelijk zijn. Dat concludeert Gijs Huitsing in het onderzoek waarop hij volgende week promoveert aan de Rijksuniversiteit Groningen. Verus belde met hem. “In elke klas zijn wel leerlingen die anderen noemen als hun pesters.”

Gijs Huitsing bestudeerde pesten als een groepsproces met behulp van sociale netwerkanalyse. Hij gebruikte netwerkgegevens van 5- tot 12-jarigen van basisscholen uit Finland, Nederland, en Zwitserland. 

Hoe doe je dat, zo’n sociaal netwerk in beeld brengen?

“We stelden kinderen in basisschoolklassen eerst neutrale vragen over hun klasgenoten: Wie zijn je vrienden, wie vindt je leuk, wie vindt je niet leuk, wie is er populair? Daarna stelden we de vraag: word je gepest? En zo ja: Op welke manier en door wie dan? Door wie word je verdedigd?Daarmee krijg je informatie over alle relaties in een schoolklas.”

Zaten er klassen tussen waarin geen enkel kind aangaf te worden gepest?

“Klassen waarin niemand gepest wordt, zijn er heel weinig. Dat is echt een uitzondering. In elke klas zijn wel leerlingen die anderen noemen als hun pesters.”

Iemand een pester noemen is één ding. Kunnen kinderen wel onderscheid maken tussen pesten en plagen?

“We gaven de kinderen een duidelijke definitie van pesten: pesten gaat om bewust negatief gedrag, dat herhaaldelijk terugkomt en waarbij het slachtoffer zich moeilijk kan verdedigen.”

U schrijft: “Slachtoffers verdedigen slachtoffers en pesters verdedigen pesters”. Hoe zit dat?

“Als kinderen dezelfde pesters hebben, gaan ze elkaar verdedigen. Maar meer opvallend is dat als pesters dezelfde slachtoffers hebben, die pesters elkaar verdedigen. De vraag is natuurlijk of pesters ook echt gepest worden en verdedigers nodig hebben. Dat is een lastige. Een groot deel van de pesters wordt niet echt gepest: er is geen sprake van een machtsverschil. Maar ze hebben wel vaak hulp nodig van meelopers en andere pesters. Die ‘verdedigers’ voorkomen dat pesters zelf teruggepest worden.” 

Veranderen die ‘pestnetwerken’ in de loop van de basisschoolperiode? 

“Bij één studie hebben we gekeken naar pesten over de tijd heen. Daarin zie je dat de relaties van pesten en verdedigen behoorlijk veranderen. Pestrelaties verdwijnen vaak binnen een half jaar maar daar komen dan nieuwe voor terug. Wat veel meer stabiel blijft is of kinderen een rol van pester of slachtoffer hebben.”

Dus Johan pest Piet in groep 6. En als Johan daar een jaar later mee opgehouden is, heeft Piet waarschijnlijk een nieuwe pester en Johan een nieuw slachtoffer? 

“Ja, dat kan kloppen. Of Piet werd door drie kinderen gepest, waaronder Johan. Een half jaar later is Johan gestopt, maar die andere twee niet.”

U concludeert dat leerkrachten en leerlingen pestrelaties op verschillende manieren waarnemen. 

“Pesten is iets subjectiefs: kinderen, hun klasgenoten en de leerkracht ervaren gedrag verschillend. Dat is heel lastig. Uit de data uit Zwitserland blijkt dat leerkrachten en leerlingen het er vaak over eens zijn wie de pesters zijn. Maar de overeenstemming over de slachtoffers is minder. En bij de specifieke pestrelatie is de overeenstemming nog minder. Bovendien merken leerkrachten leerlingen met gedragsproblemen eerder als pester aan.” 

Kan de leerkracht pesten voorkomen?

“Veel pesters zijn populair. Dus het levert wat op: status in de groep. Je wilt dat omdraaien: dat de leerkracht en ook de groep pesten afkeurt en dat pesten niet tot populariteit leidt. Daarom is het voor leerkrachten belangrijk het er met leerlingen over te hebben. Een goed antipestprogramma draagt bij aan positieve groepsvorming. Maar naast preventie is ook een plan van aanpak nodig als er toch gepest wordt. Leerkrachten moeten zich bewustzijn van hun functie als rolmodel. Leerkrachten moeten sterk optreden tegen problemen in de klas en die bespreken met de kinderen. Duidelijk aangeven wat wel wordt geaccepteerd en wat niet wordt geaccepteerd.”

Meer over het onderzoek van Gijs Huitsing, A social network perspective on bullying, leest u hier

PO

Aanmelden voor de Verus nieuwsbrief

Iedere week het laatste nieuws uit het onderwijs