U bent hier

De cultureel sensitieve docent is virtuoos

Een boze uitroep over de vrijheid van meningsuiting, een fel debat over de rol van religie. Het zal menig docent niet vreemd zijn, dit soort discussies in de klas. Het is echter de vraag of docenten voldoende zijn voorbereid om leerlingen te begeleiden in hun zoektocht naar culturele en religieuze identiteit, stelt dr. Hüseyin Susam. “Als je wilt dat kinderen echt gaan nadenken, moet je niet intuïtief reageren.”

Leerlingen groeien op in een pluriforme samenleving en nemen hun eigen culturele en levensbeschouwelijke waarden mee van thuis. Dat leidt er bijna als vanzelf toe dat er discussies ontstaan in de klas, en soms misschien wel botsingen. 

Voor een samenleving in verwarring zijn cultureel sensitieve leraren nodig, stelt Hüseyin Susam, die op 22 januari op dit onderwerp is gepromoveerd aan de faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen van de Vrije Universiteit. Maar lerarenopleidingen besteden vaak veel te weinig aandacht aan het ontwikkelen van die sensitiviteit, concludeert hij. 

Zelf werkt Susam al ruim dertig jaar in het onderwijs in Nederland, momenteel als docent pedagogiek aan de Hogeschool iPabo Amsterdam/Alkmaar. Hij komt uit Turkije en weet dus uit eigen ervaring hoe ingewikkeld het is om je weg te vinden tussen verschillende culturen in. “Een leraar moet kinderen begeleiden bij die zoektocht.”

Beheersbaar

Natuurlijk is er op dit moment ook aandacht voor culturele verscheidenheid in het onderwijs, constateert Susam in zijn proefschrift. Maar die aandacht draait vooral om de feiten, om meaning, zoals hij het noemt: waar gaan bijvoorbeeld de verschillende religies over? Of de aandacht komt voort uit een negatieve motivatie: hoe ga je om met culturele en religieuze verschillen die debet kunnen zijn aan onderwijsachterstanden? 

“Onderwijs moet erop gericht zijn om het beste uit elk kind naar boven te halen”, zegt Susam. “Maar dat is de laatste jaren versmald tot het behalen van goede resultaten op het gebied van bijvoorbeeld rekenen of taal. Het draait om transmissie, de overdracht van kennis. Alles moet beheersbaar en meetbaar zijn. De eigenheid van de leerling raakt daar ondergeschikt aan.” 

Waar onderwijs weer om zou móeten draaien, is transformatie, vorming. Susam noemt dit ook wel sense: persoonlijke zingeving. “Het is hoog tijd dat de school weer meer een plek wordt waar je gevormd wordt in plaats van alleen om te leren.” 

Hitte

Hij hoort wel eens een docent klagen dat zijn leerlingen de basisbeginselen van de Nederlandse samenleving niet accepteren. “Dan denk ik: ja, maar jíj bent er om ze dat debat te gunnen. Als leraar moet je ze helpen om deel te nemen aan het proces en zich niet af te zonderen. Kinderen willen iets te zeggen hebben en dat doen ze meestal door zich te verzetten.”

Dat vraagt wel wat van de docent, want die mag op dat moment zijn eigen levensbeschouwelijke of culturele opvattingen niet mee laten spelen. “In de hitte van een discussie roepen leerlingen van alles, soms ook dingen die lijnrecht tegen je eigen opvattingen indruisen, bijvoorbeeld over de vrijheid van meningsuiting. Als je wilt dat ze écht gaan nadenken, moet je vervolgens niet vanuit je eigen intuïtie handelen. Je moet juist contra-intuïtief handelen. Je moet er vooraf op berekend zijn wat je te zien en te horen kunt krijgen, al vind je het nog zo abject. En je moet leren dat vanuit verschillende perspectieven te benaderen.” 

Virtuoos

Leraren – op welke school en voor welk vak dan ook – zouden tijdens hun opleiding moeten leren hoe ze de dialoog met hun leerlingen kunnen aangaan en hoe ze het debat moeten begeleiden. Dat gebeurt nu onvoldoende, constateert hij in zijn proefschrift. Ook bij de iPabo, waar hij zelf lesgeeft, bereidt de opleiding studenten vooral voor op kennisoverdracht in plaats van vorming. “Het is de vraag of de opleiders zelf wel cultureel sensitief genoeg zijn. Hoe moeten ze anders hun studenten, de toekomstige leraren, goed voorbereiden?”

Het is niet iets wat je uit boeken kunt leren, weet Susam. Maar wel door je hier met elkaar in te oefenen. “Een moderne opleiding zou haar studenten op nieuwe competenties moeten toetsen: hoe virtuoos kunnen ze omgaan met de dialoog in de klas? Binnen het curriculum moet meer aandacht komen voor de emotionele, morele en waardegebonden grondslagen van het pedagogisch handelen.”

Het is volgens hem van groot belang dat ook de overheid hier oog voor heeft. “Dit is cruciaal voor de ontwikkeling van de pluriforme samenleving. En neem van mij aan: hoe langer we hiermee wachten, hoe complexer het wordt.”

Marusja Aangeenbrug in opdracht van Verus

Het volledige proefschrift is hier te downloaden 

PO | VO | MBO | HBO | WO

Aanmelden voor de Verus nieuwsbrief

Iedere week het laatste nieuws uit het onderwijs