U bent hier

Geen enkele vrijheid kan onbegrensd zijn, ook de vrijheid van onderwijs niet

Moet de vrijheid van onderwijs zwaarder wegen dan het algemene belang van een vreedzame en stabiele samenleving?

De vrijheid van onderwijs is een groot goed, en daar moeten we zuinig op zijn. De hedendaagse multiculturele samenleving roept echter wel vragen op naar de reikwijdte van deze vrijheid in relatie tot de doelen van onderwijs.

Van oudsher heeft onderwijs ook altijd een politiek doel gehad, namelijk de vorming van individuen tot goede burgers. Aristoteles schreef al over het belang van onderwijs in de deugden die essentieel zijn om een gelukkig leven te kunnen leiden en die ook in het belang zijn van de staat als geheel. Volgens Aristoteles hoort bij elke staatsvorm een bepaalde opvoeding. In een democratie moeten dus die deugden worden bijgebracht die passen bij een democratie. Met het oog op een vreedzame samenleving pleit hij er bovendien voor dat onderwijs niet privé is, maar openbaar en voor iedereen. Daarmee wil hij bereiken dat mensen die elkaar anders niet zouden ontmoeten elkaar leren kennen, zodat wantrouwen jegens mensen uit andere groepen kan worden weggenomen.

De wereld is ruim 2000 jaar later natuurlijk totaal veranderd. Ik wil ook niet pleiten voor afschaffing van het bijzonder onderwijs, daarmee zou het kind met het badwater worden weggegooid. Toch is het argument van Aristoteles nog altijd sterk. De hedendaagse filosoof Martha Nussbaum pleit in haar boek Niet voor de winst. Waarom de democratie de geesteswetenschappen nodig heeft voor onderwijs dat de democratische rechtsstaat versterkt. Zij maakt duidelijk dat de democratie kritische en goed geïnformeerde burgers nodig heeft, die in staat zijn zich te verplaatsen in mensen met andere levens en andere perspectieven. Nussbaum pleit voor socratisch onderwijs. Daarin worden leerlingen gestimuleerd om zélf te denken; traditie of autoriteit mogen niet vanzelfsprekend doorslaggevend zijn. Volgens Nussbaum is voor het succes van de democratie cruciaal dat er begrip is voor de vele religieuze tradities, omdat er geen enkel terrein is waarop de kans groter is dat mensen vernederende stereotypen van anderen ontwikkelen die wederzijds respect en productieve discussie in de weg staan.

Opvallend is dat Nussbaum, die een groot voorstander is van individuele vrijheid, het vanzelfsprekend vindt dat deze beperkt worden als het gaat om onderwijs. Daarbij heeft zij zowel het algemeen belang voor ogen als het belang van het individu om zich zo breed mogelijk te kunnen ontwikkelen en zich een beeld te kunnen vormen wat voor hem of haar een goed leven is.

Ik deel de visie van Nussbaum. We hebben onderwijs nodig dat mensen vormt tot burgers die bereid en in staat zijn een open dialoog met andersdenkenden en andersgelovigen te voeren. Daarom is er alles voor te zeggen dat scholen hun leerlingen moeten laten verdiepen in diverse religieuze stromingen, mét bijbehorende excursies. Het zoeken naar juridische mogelijkheden door sommige orthodoxe richtingen (zowel religieus als atheïstisch) om zich hieraan te kunnen onttrekken leidt niet tot eenheid maar tot verdere polarisatie, helemaal als er argumenten worden gebruikt die inspelen op de onderbuik. Dat gaat in tegen het algemeen belang van een vreedzame en stabiele samenleving en hieraan moet dan ook niet worden toegegeven. Geen enkele vrijheid kan onbegrensd zijn, ook de vrijheid van onderwijs niet.

mr Fenneke Zeldenrust studeerde dit najaar af aan de faculteit Filosofie van de Universiteit van Leiden op het onderwerp 'Vrijheid in het Nederlands onderwijsbestel'.

Nieuwe reactie inzenden

Fenneke Scholten van Aschat-Zeldenrust

jurist
0348 74 44 48