U bent hier

Kansen door de crisis: een crisis verandert ons allemaal

De crisis is in de eerste plaats toch vooral dat: een heftige periode van ongekende omvang. Toch zitten er ook positieve elementen aan die ons ook daarna nog kunnen dienen. In een serie blogs bespreekt Verus de kansen die wij zien ontstaan. Deze keer zoomen we in op de cultuurshock in het onderwijs in relatie tot hoe we als mens veranderen door een crisis. 

Wat doet de Corona-crisis met ons als mens en welke invloed zal dit hebben op de wijze waarop we in het leven staan? En zal dit ook impact hebben in hoe we de zaken oppakken ná de crisis? Ontegenzeglijk kunnen we vaststellen dat de Corona-crisis leidt tot een cultuurshock bij ons allen. Het bekende valt weg en daarvoor in de plaats komt onbekendheid en onzekerheid. In deze blog wil ik in het bijzonder ingaan op de cultuurshock in het onderwijs. Als leidinggevende is het namelijk van belang dat je beseft dat het tempo en de intensiteit waarin mensen de fases doormaken, verschillend is. Het is daarom ook niet reëel te verwachten dat jouw medewerkers na de crisis op dezelfde manier in het leven staan als ervoor. De crisis verandert ons allemaal!

Oberg spreekt op basis van studies over de fases van een cultuurshock die mensen ervaren als ze bijvoorbeeld gaan emigreren. Het is interessant om deze fasen eens naast de huidige Corona-crisis te leggen. Immers, de Corona-crisis heeft ons aller reisplan zodanig aangepast dat we onze eindbestemming niet langer kennen.

Oberg onderscheidt 4 fases. Hiervan afgeleid onderscheid ik in deze blog de fases van ontkenning, landing, aanpassing en terugkeer. In meer of mindere mate hebben de afgelopen maanden alle onderwijsorganisaties hiermee te maken gehad.

1. De ontkenning

Al langere tijd bereikten ons berichten over een virus in China dat niet te beteugelen leek. Toch was het voor velen een ver-van-mijn-bed-verhaal. Immers, Sars en Ebola waren toch ook niet naar Europa gekomen? Waarom zou dit Corona-virus ons dan nu wel raken? En als het wel zou gebeuren, dan was onze gezondheidszorg zo goed dat we het virus snel zouden kunnen aanpakken. Zelfs toen het virus ook opdook in bijvoorbeeld Italië. Sommige mensen werden bezorgd, velen lachten het weg.

2. De landing

We kunnen het niet langer ontkennen; het Corona-virus raakt ook ons land. Om te voorkomen dat ons zorgsysteem explodeert, moeten we ernstige maatregelen nemen. Scholen sluiten van de een op de andere dag en onderwijs op afstand wordt ‘het nieuwe normaal’. Maar zo normaal is dat niet. 

Cultuurshock 1: Sommige medewerkers komen in deze fase in een rouwproces, anderen komen in wat Oberg noemt ‘het vakantiegevoel’. Medewerkers die in het rouwproces komen, willen óf vechten en zich verzetten tegen dergelijke ‘onderwijsvreemde’ oplossingen. ‘Dit gaat toch nooit werken, kinderen zijn hiervan de dupe!’ Of ze kiezen ervoor, al dan niet bewust, om te vluchten of te verstillen. De nieuwe werkelijkheid beangstigt hen. 

Een andere deel van de medewerkers komt in ‘het vakantiegevoel’. Een nieuwe wereld met nieuwe kansen! Optimisme en opportunisme voeren de boventoon. Eindelijk de mogelijkheid om die voorgeschreven methode los te laten, meer doelgericht te werken, veel meer gebruik te maken van allerlei digitale bronnen en mogelijkheden. 
Maar of het nu depressie of euforie is, in beide gevallen komen oude waarden en principes onder druk te staan. Herbezinning individueel én collectief is confronterend! Onze overlevingsmodus dwingt ons echter tot actie.

3. De aanpassing 

Het ‘nieuwe normaal’ begint een plekje te krijgen. We hebben geleerd te overleven binnen de nieuwe context. We passen ons aan en leren nieuwe vaardigheden. Er komt zelfs weer enige structuur in. Het onderwijs op afstand krijgt z’n plek, zowel bij medewerkers, leerlingen als ouders. 

Cultuurshock 2: Maar ook komt het besef dat de nieuwe structuur vele rafelkantjes kent. We zoeken naar nieuwe manieren om ze netjes weg te werken. We zoeken naar oplossingen voor ‘kinderen in kwetsbare situaties’, we zijn ons nog meer bewust dat elkaar écht ontmoeten nodig is met het oog op de socialisatie en persoonsvorming van leerlingen. Het onderwijs op afstand dat we hebben ingericht, heeft vooral kwalificatie tot doel. Maar hoe zit het met pedagogiek? En bovenal, we missen het directe contact met onze leerlingen. Nu we hebben geleerd te overleven, vragen we ons tegelijkertijd ook af of dit ook wel het leven is dat we willen leven. Wil ik op deze manier onderwijs verzorgen? Wat drijft mij nu echt? 

Wordt er in deze hectische tijd recht gedaan aan mijn morele waarden zoals vertrouwen en openheid, mijn professionele waarden zoals zorgvuldigheid en integriteit en mijn democratische waarden als transparantie en aandacht voor de zwakkeren? Hoe staat het mijn deugden als moed, wijsheid, rechtvaardigheid en mijn idealen? Voel ik me nog in verbinding met mezelf en mijn omgeving? 

4. De terugkeer

De scholen gaan weer deels open, de terugkeer lijkt een feit.

Cultuurshock 3: ‘Het nieuwe normaal’, je kwetsbare zekerheid in deze roerige tijden, moet weer worden losgelaten. Protocollen verschijnen en de 1,5 metermaatschappij stapt de school in. Sommige medewerkers zouden het liefst doorgaan op de oude voet van ‘voor-Corona-tijd’, maar dat kan niet als de leerlingen slechts de helft van de week naar school gaan zoals bij het basisonderwijs het geval is. Anderen voelden zich juist heel senang bij ‘het nieuwe normaal’, maar dat wordt nu opeens overboord gegooid. Er moet een mix gevonden worden tussen onderwijs op afstand en onderwijs op school. Dat vereist wederom overleven in een nieuwe context waarin sterk beroep wordt gedaan op lef, creativiteit, flexibiliteit en uithoudingsvermogen. Wederom moet je je aanpassen, maar in je achterhoofd blijf je vragen houden. Gelukkig zien we als collega’s elkaar nu meer en verloopt de afstemming beter. Maar voeren we ook het echte gesprek? Hebben we het ook over wat de Corona-tijd met ons doet als mens: dochter/zoon, moeder/vader, opa/oma, partner? Voeren we het echte gesprek met elkaar over wat ons drijft? Of hebben we daar de tijd niet voor omdat we weer direct in het kader van overleving moeten zoeken naar praktische oplossingen? 

Cultuurshock 4: En dan gaan de scholen weer volledig open. Tijdens de crisis heeft ieder bewust of onbewust een transformatie doorgemaakt. We zijn teruggeworpen op de echte levensvragen. Niet alleen door ons werk, maar ook door wat ieder persoonlijk in de privésfeer heeft meegemaakt. De volledige opening van de scholen is misschien wel de meest spannende tijd. Opnieuw komen we in een fase waarin verwarring, verdriet en frustratie een grote rol spelen. Nu echter nog veel heftiger dan de vorige keren, want sommigen verwachten terug te kunnen keren in wat zij als ‘thuis’ ervaren, terwijl anderen nu definitief de bladzijde willen omslaan en nieuwe inzichten en verworvenheden vanuit de crisis willen borgen in ‘de nieuwe werkelijkheid’. Mensen die echter dachten ‘thuis’ te komen, ontdekken dat ze mogelijk in hun fantasie ‘de oude werkelijkheid’ stevig geromantiseerd hebben. En mensen die dachten een beeld te hebben van ‘de nieuwe werkelijkheid’, ontdekken dat de bestaande systemen deze ‘nieuwe werkelijkheid’ behoorlijk in de weg staan. Er is dus werk aan de winkel.            

Tot slot: het perspectief

Zoals de minister-president op 6 mei tijdens de persconferentie de burgers een perspectief bood, zo is het ook van belang dat leidinggevenden in het onderwijs een perspectief bieden aan medewerkers, leerlingen en ouders. Goed leiderschap stelt organisaties in staat om de crisis te benutten voor een transformatie. Een transformatie die nodig is, want oude deugden, waarden en idealen dienen opnieuw geladen te worden. Zij vormen de échte basis voor de transformatie. Dit vereist leiderschap, inclusief kennis  van de verschillende fases van de cultuurshock die de Corona-crisis teweeg heeft gebracht. Maar bovenal vraagt het om begrip, om echte zorg voor medewerkers, om het echte gesprek, individueel en collectief: wat heeft de crisis met jou gedaan, waarom doe je wat je doet, waardoor laat jij je leiden, waarop ben jij aanspreekbaar, waarmee en met wie wil je dat bereiken en wat zou het moeten opleveren?

Of we de kracht zullen vinden? De tijd zal het leren, maar hoe het ook zij: ‘de oude werkelijkheid’ zal niet meer terugkeren, net als wij allen is ook zij getransformeerd in ‘een nieuwe werkelijkheid’!

 

Nieuwe reactie inzenden

Felix Razenberg

adviseur governance, cultuur en organisatie
0348 74 44 15