U bent hier

Als de bewaking op z’n kwetsbaarst is?

Dit is de tweede blog in de serie Wisseling van de wacht

‘Wisseling van de wacht’, ’t is zo’n vanzelfsprekende metafoor dat wie er op gaat letten, het overal om zich heen ziet. In het openbaar bestuur (met de landelijke verkiezingen), in de private sector, de semipublieke wereld van zorg, welzijn, woningcorporaties, onderwijs, bij de KNVB in Zeist en bij Verus zelf. 

De betekenis van die woorden verschuift telkens iets. We veronderstellen dat dit ook iets te maken heeft met de oorsprong ervan. En met de veranderende betekenis van het ‘lijdend of leidend onderwerp’; van de wissel, het bestuur/de bestuurder(s) zelf.  

Twee werelden als vertrekpunt

Stel. Je vraagt willekeurige collega’s waar de beeldspraak of metafoor ‘wisseling van de wacht’ vandaan komt. Dan krijg je over het algemeen de volgende twee reacties:

  1. Het beeld van het wisselen van de wacht bij het Buckingham Palace, Londen.
  2. Het komt uit de wereld van de zeevaart en heeft iets te maken met op ‘de uitkijk staan’. 

Maar waarom zijn we deze metafoor gaan gebruiken in de context van bestuur, besturing of bestuurders? En wat zou het gebruik van deze metaforen ons kunnen zeggen?    

Buckingham Palace

De wisseling van de wacht op het voorhof van Buckingham Palace gaat gepaard met een 45 minuten durende, nauwkeurig geprotocolleerde en gechoreografeerde ceremonie. Maar we kennen ook andere ceremonies rondom de wisseling van de wacht als uiterst precies uitgevoerde exercities.

Hoewel aan deze ceremonies tegenwoordig vooral een symbolische waarde wordt toegekend, zeggen ze iets over de belangen en kwetsbaarheden van een wisseling van de wacht. Immers, bewaking is het meest kwetsbaar op het moment dat deze wordt overgedragen van de ene op de andere wachter. 

Een belangrijk kenmerk van alle wisselingen van de wacht is dan ook het opwekken van een beeld van een verscherpte aandacht en waakzaamheid – door opzichtig machtsvertoon, door de hoeveelheid aanwezige wachters, maar vooral door het moment van machtsoverdracht achter veel ceremonieel te verhullen. De wacht wisselt, maar de waakzaamheid is onverminderd groot.

De betekenis van wisseling van de wacht in de context van besturen, besturing en bestuurder(s), gaat echter eerder over andere vormen van wisseling en verandering. De bestuurlijke wachter(s) wisselen, maar dat betekent niet dat de onderwijsinstelling onbewaakt is. 

En om de bestuurswisseling goed te faciliteren neemt niet de ene ploeg wachters het over van de andere, maar blijven de wachters (interne toezichthouders, staffunctionarissen, school- of afdelingsleiders) staan, zodat nieuwe bewoners het paleis kunnen betreden. Om bestuurder(s) te mogen zijn in een gemeenschap.

Tot slot is de voorbereiding van die bestuurswissel geen ritueel dat zich alleen richt op een wisseling, maar ook op het realiseren van continuïteit. Continuïteit en verandering komen erin samen. Dat betekent vanzelfsprekend ambivalentie. 

We zien enerzijds allerlei betrokkenen die (willen) zorgen voor het netjes uitvoeren van de lopende zaken. Anderzijds zien we hen er voor zorgen dat een nieuw bestuur afstand kan nemen van zijn voorgangers.  

Er is dus voorbereiding op twee vlakken tegelijkertijd: een nieuw bewind dat dingen mogelijk anders wil en mag doen (de raad van toezicht zegt dan bijvoorbeeld: daar moeten we nieuwe bestuurder ruimte bieden en nu niet zelf invullen), maar ook de continuïteit in besturing. 

Zeevaart 

Op de meeste zeegaande schepen, zowel in de marine als in de koopvaardij, is er boordpersoneel dat de wacht houdt op de brug en over de aanwezige machinerie. In het algemeen is degene die op de brug de wacht houdt iemand die de omgeving observeert (een uitkijk) en een officier of stuurman die verantwoordelijk is voor de roergang (het besturen van het schip). 

Veilig varen betekent dat het schip op koers gehouden dient te worden, ver van gevaarlijke situaties, en het vermijden van aanvaringen met andere schepen, rotsen en andere objecten. Een andere reden voor het wachtensysteem is de noodzaak om altijd op calamiteiten te kunnen reageren, zowel aan boord of bij naburige vaartuigen.

Het valt op hoe in deze omschrijving ook iets terugkomt van de betekenis van ‘waken over’ (vanuit het oudsaksische, oudhoogduits ‘wahta, gotisch wahtwo: van waken). De wacht houden, krijgt dan de betekenis van ‘wakker blijven om toezicht te houden’. 

En het valt ons op dat het in deze betekenis gaat om een zeker samenspel tussen de stuurman en de toezichthouder. Beide zijn er voor verantwoordelijk dat het schip en de bemanning de nacht goed doorkomen. En wat dat vraagt? Vertrouwen. Vertrouwen dat aan hen, als bestuurder en toezichthouder, wordt gegeven door de gemeenschap aan boord.

Het gebruik van de metafoor: wat zegt het ons?

Bij het gebruik van de metafoor ‘wisseling van de wacht’ – als in Buckingham Palace- lijkt het erop dat het ‘gewoon’ een gebruikelijke manier is om over ‘de’ werkelijkheid te praten. Als een metafoor die ver van de werkelijkheid af staat maar er toch voor doorgaat. 

De metafoor ‘wisseling van de wacht’ – als in de scheepvaart- lijkt meer de structuur van de werkelijkheid te weerspiegelen.  

Wellicht veel interessanter is (de reflectie op) het gebruik van de metafoor an sich. Zeker wanneer rekening wordt gehouden met het feit dat metaforen soms bewust of onbewust worden gebruikt om te verdoezelen dat we de materie niet helemaal overzien. En in het geval van ‘wisseling van de wacht’, ook het gevoel hebben dat het meerdere betekenissen (tegelijk) heeft. Die we misschien wel nooit helemaal kunnen overzien.  

In onze adviespraktijk merken we het belang om, samen met de betrokkenen, te zoeken naar wat er onder de wisseling van de wacht schuilgaat.

Zo kan het in eerste instantie gaan om:

  • een aankondiging van de naderende bestuur(ders)wissel (als toelichting op de argumenten, de beoogde effecten, het gewenste profiel van de nieuwkomer(s), et cetera) 
  • het bevestigen van de reeds besloten wissel (‘de persverklaring’) 
  • als duiding van de periode op weg naar het moment waarop er sprake is van (de voorbereiding)  
  • als evaluatie (achteraf) van hetgeen heeft plaatsgevonden (het proces en de effecten ervan). 
  • of zelfs in het betoog van de erg gewenste bestuur(ders)wissel; ‘is het niet eens tijd voor een wisseling van de wacht’?

En blijkt het in tweede instantie (ook) om een of meerdere van de volgende betekenis(sen) te gaan:

  • Als een verandering in het krachtenveld; 
  • Als een paradigmaverandering; 
  • Het inwisselen van helden;
  • Een generatieverwisseling;
  • Als loslaten en vasthouden tegelijkertijd;
  • Als iets vanzelfsprekends, passend bij de traditie van de onderwijsinstelling 

 


Nieuwe reactie inzenden

Dimitri van Hekken

adviseur governance, cultuur en organisatie
0348 74 44 29