U bent hier

Goed onderwijs met LEF

De oudste zoon is medisch specialist is in een academisch ziekenhuis in het westen van het land. Hij belde gisteravond. “Jullie behoren tot de risicogroep van mensen boven de zestig jaar. De corana uitbraak zet door. We zien het in de ziekenhuizen: alles wordt nu in gereedheid gebracht voor de groeiende stoom van patiënten”. De galm van de geruststellende woorden van de regering dat alles onder controle was, klonk nog na in mijn oren. Nou ja geruststellend. We weten niet meer of er in de omgeving van nieuwe patiënten zich ook zieke mensen bevinden want we hebben niet meer de capaciteit om dit te onderzoeken. Het is schijnzekerheid te denken dat we een totaaloverzicht hebben van alle patiënten. Dat werd ook gezegd op de persconferentie van de regering. We handelen op basis van de werkelijkheid die wij zien.

Onze oudste zoon stuurde ook een YouTube filmpje gemaakt door van een arts uit Italië. De werkelijkheid waarover hij sprak was een wereld waarin veel meer patiënten binnenkwamen dan het ziekenhuis aankan. Aan alles was een tekort; de mensen met de meeste kans op overleving gingen aan de beademingsapparatuur. Niet iedereen kon deze ondersteuning worden geboden. Ze hebben gewoon niet meer de apparatuur. Hij was trots op zijn collega’s: verplegenden, artsen die steeds maar voor de patiënten het beste proberen te bieden. Ze zijn oververmoeid en met te weinig personeel. Hun passie voor deze patiënten drijft hen voort. Niks meer onder controle; geen protocollen en schijnzekerheden; geen standaardoplossingen voor standaardproblemen, maar oplossingen naar menselijke maat.  

Onze wereld is veranderd, en we willen maar niet tot het besef komen dat deze verandering niet meer voorbijgaat. We kennen alle voorbeelden: 9/11, de bankencrisis, eurocrisis, migratiecrisis, de klimaatverandering. We leven in een wereld van disruptie, onzekerheid en onvoorspelbaarheid. De enige zekerheid die we hebben is dat de wereld na elke crisis zodanig is veranderd dat we ons er niet op voor kunnen bereiden. Precies dit zie je nu gebeuren in deze coronacrisis. Er ligt geen aanpak klaar want we hebben dit als samenleving (nationaal en internationaal) nog nooit eerder meegemaakt. De wereld toont zich vanuit haar onbeheersbaarheid maar we willen deze wereld niet. We willen een wereld die onder controle is, voorspelbaar, waarin alles steeds beter wordt. 

Het geloof dat alles onder controle is, zit diep in de samenleving, dus ook in mij en in u. In 1996 schreef Richard Bernstein het boek “Against the Gods: the remarkable story of risk”. De kern van zijn betoog was, dat we alle risico’s hebben geleerd te beheersen. Alles onder controle. We kunnen bruggen bouwen over een kloof van kilometers die niet instorten (nou ja, het gaat ook weleens mis zoals in Genua!). We kunnen voorspellingen doen met een zo gering mogelijke onzekerheid (ofwel een zo hoog mogelijke zekerheid). Alles onder controle.

In 2007 schrijft Nicholas Talib een bestseller getiteld: “The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable”. De kern van zijn betoog is dat we ons moeten voorbereiden op datgene wat we voor onwaarschijnlijk houden maar wel mogelijk is. Zo was de overtuiging van iedereen in 1800 dat alle zwanen wit zijn. Totdat ontdekkingsreizigers aan de Oost kust van Australië zwanen zagen die zwart waren. Wat we voor onwaarschijnlijk houden, maar wel mogelijk, wordt werkelijkheid.

We hebben voor dit kenmerk van het menselijk bestaan een mooie term: contingentie. We kennen dit begrip al vanaf de Grieken. Aristoteles omschreef contingentie als datgene “wat niet noodzakelijk, maar wel mogelijk is”. Wat onmogelijk is, gaat niet gebeuren. Deze coronacrisis is niet noodzakelijk maar wel mogelijk. In termen van kansberekening hielden we een dergelijke crisis voor hoogst onwaarschijnlijk. En als het gebeurt, kunnen we ons er niet op voorbereiden want de wereld is na deze coronacrisis niet meer hetzelfde als ervoor. Hoe moet de gezondheidszorg eruit gaan zien? Gaan we nog op dezelfde wijze reizen (nationaal en internationaal)? Hoe moeten we de economie inrichten in een wereld die getroffen kan worden door een dergelijke pandemie? Hoe gaan mensen met elkaar om in een wereld van schaarste? [Mijn vrouw komt zojuist terug van een supermarkt waarin twee dames ruzie hebben staan maken over het laatste pak van een product, dat zij echt eerder vast hadden]. Hoe richten we de logistiek naar winkels zodanig in dat zij bestand zijn een dergelijke crisis? Hoe functioneert een samenleving waarin de publieke ruimte (school, trein, sport) niet meer veilig betreden kan worden?  

We leven in een wereld van contingentie. Een wereld waarin alles kan veranderen. Waarin gebeurt, wat we voor onmogelijk houden. Een wereld gekenmerkt door disruptie, onbeheersbaarheid, oncontroleerbaarheid. Een wereld waarop ons onderwijs kinderen zou moeten voorbereiden. Kinderen die worden voorbereid op datgene waarop je je niet kunt voorbereiden. En scholen die bereid zijn om met het oog op de toekomst van kinderen te doen waarop je je niet kunt voorbereiden.

In Amsterdam Zuid Oost staat een school, het Bindelmeer college, die in een omgeving staat gekenmerkt door disruptie, onbeheershaarheid en onvoorspelbaarheid. Er gebeurt wat iedereen voor onmogelijk houdt, en waarvan de school denkt dat het ook niet gaat gebeuren omdat er goede afspraken zijn met het kind en met de moeder van het kind. Het moet ook niet gebeuren; er is geen oorzakelijkheid, maar het gebeurt. Als je er rondloopt, zie je jongeren zoals op andere scholen. Het zijn jongeren die net als andere jongeren elders in Nederland een droom hebben van een goed leven en goed samenleven met en voor anderen. Net als bij andere jongeren is de weg naar de toekomst niet beheersbaar. Op déze school in déze wijk toont deze onvoorspelbaarheid soms in een crisis waarin een leerling terecht is gekomen. En dan moet de school ongebaande wegen gaan om jongeren terug op de schoolladder te krijgen. We leven in een wereld waarin werkelijkheid wordt wat we voor onwaarschijnlijk houden. De wereld van controle is niet meer onze wereld. De menselijke maat is dat alles kan veranderen. En op het Bindelmeer college werken mensen die zich voorbereiden op datgene waarop je je niet kunt voorbereiden. 

Wij hebben een half jaar geleden - als medewerkers vanuit Verus - het verhaal van de school in kaart gebracht: Wat verstaan zij onder goed onderwijs. Wat zien zij als de bedoeling van onderwijs voor deze jongeren? Wat is hun droom? Hoe verbinden zij dit met doelen op het vlak van kwalificatie, burgerschapsvorming en persoonsvorming? Welke aanpak hanteren zij hierbij? Hoe schakelen ze hierbij hun omgeving in als ‘community’? 

Ik was afgelopen donderdag bij de school op bezoek. Ik stelde de schoolleider, Kees Buitelaar, de vraag wat hem gedreven heeft om met haar verhaal naar buiten te treden. Waarom nu? Waarom op deze manier? Hij zei: “We moeten ons laten horen, maar we durven ons ook laten horen. Onze stem moet gehoord worden omwille van de kinderen. En we hebben ook de moed om te vertellen wat volgens ons goed onderwijs is”. 

“Goed onderwijs met lef”, noem ik het. Een school die zich de vraag stelt: Waar is ons onderwijs voor deze kinderen in deze wijk “goed” voor?  Een school die beseft dat we niet in een tijd en context leven waarin alles beheersbaar is. Een toekomst voor kinderen die (ook) onvoorspelbaar is. Een school die leerlingen wil begeleiden naar en toerusten voor deze toekomst. Eigenlijk een school zoals elke school in Nederland die de vraag stelt “Waar is het onderwijs goed voor?”. 

Misschien kan de coronacrisis ons bewust maken dat onderwijs niet gestuurd kan worden door regels en controle omdat dit geen recht doet aan de samenleving waarin we leven en aan de onvoorspelbaarheid van het menselijk leven. Ik heb dit onlangs in een bundel onderwijs naar menselijke maat genoemd. De maat van een leven dat gekenmerkt wordt door contingentie. Alles kan veranderen. En het onderwijs is een omgeving waarin jongeren capaciteiten (middelen) aangereikt krijgen waardoor zij toekomst kunnen openen en openhouden van het goede leven met en voor anderen [Philip Meirieu].

Nieuwe reactie inzenden

Chris Hermans

wetenschappelijk adviseur
0348 74 44 49

Lees ook