U bent hier

‘Voor onze bestuurders en schoolleiders is meer ruimte, autonomie en vertrouwen de hoogste prioriteit bij de verkiezingen’

We staan op een belangrijk kruispunt in het onderwijs. Vlak voor deze Tweede Kamerverkiezingen werd dat nog eens duidelijk door een ongekend omvangrijk pakket in de vorm van het Nationaal Programma Onderwijs. Een demissionair kabinet dat daags voor de verkiezingen de handen op elkaar krijgt voor zo’n enorme investering: het getuigt van de unieke situatie waarin ons onderwijs zich bevindt. Toch zijn er niet alleen maar nieuwe dingen onder de zon. De grondtoon van de brief van de bewindslieden heeft oude(re) wortels.

Er is al langer een stille omwenteling gaande in het onderwijs. Onderwijs wordt sinds de jaren ’60 stelselmatig gerationaliseerd. In één citaat: ‘Wanneer de onderwijsfuncties en de onderwijsdoelen nauwkeuriger worden omschreven, als mede meer overeenstemming bereikt wordt over de hoeveelheid over te dragen leerstof én over de gebruikswaarde van de onderscheidene onderwijsmethoden en middelen neemt de mogelijkheid om rationele vormen van prestatie-meting in het onderwijs door te voeren toe.’ Dit zei onderwijskundige Velema in 1966.

Rationalisatie

Ook het onderwijsbestuur en het onderwijsbeleid werden gerationaliseerd. De invloedrijke beleidsman en hoogleraar Idenburg merkte in 1971 over ‘het schoolwezen’ op ‘dat het qua bestuur en beheer nog in het ambachtelijke stadium verkeert…‘ Rationalisatie, planning, strategie waren de trefwoorden. Dat zou het onderwijs uittillen boven levensbeschouwelijk particularisme en voor moderne ambachtelijkheid.

Deze rationalisering heeft ons waardevolle nieuwe inzichten opgeleverd, maar heeft het onderwijsgebouw ook scheefgetrokken. Er ontstond een zichzelf versterkende dynamiek van steeds meer en verfijndere doelen, een zelfstandig bouwwerk met zijn eigen richtinggevende kracht. De vrijheid van onderwijs werd steeds meer een ander woord voor de ruimte die overbleef, in plaats van de ideële krachten die het bestel ordenen.

Vrijheid van inrichting

Wie de brief van de bewindslieden leest over het Nationaal Onderwijsprogramma, zal tot de conclusie komen dat het rationaliseringsprogramma dat 50 jaar geleden in gang is gezet, zo ongeveer voltooid is. Er is de afgelopen tien jaar veel gesproken over beroepstrots en professionele ruimte, maar die ruimte mag niet groter zijn dan die van de aangereikte menukaart, met uitsluitend evidence-based gerechten. De keuken van de school is gesloten en geoutsourcet. Minister Slob koestert de vrijheid van onderwijs (en dat geloof ik), maar de vrijheid van inrichting wordt even buiten haken geplaatst. Naast het gebruikelijke toezichtinstrumentarium worden heel wat nieuwe instrumenten toegevoegd: Peil VO, de capaciteitentoets brugklas, de implementatiemonitor, de nulmeting, en het resultatenonderzoek. De impliciete, maar voelbare boodschap is: bestuurders (en in het verlengde daarvan toch eigenlijk ook mensen die voor de klas staan) zijn eigenlijk niet echt te vertrouwen. Heel jammer, juist nu het erop aankomt, en dat door een kabinet dat zelf heeft ervaren dat vertrouwen te voet komt en te paard gaat.

Verus pleit voor een herwaardering van het pedagogisch karakter van het onderwijs. Op het eerste gezicht is dat een vriendelijk appèl. ‘Er staat in het onderwijs meer op het spel dan wat tot stand komt op basis van investering en opbrengst, afspraak en resultaat. Let daarop.’ Maar ons appèl is ingrijpender. Het gaat niet alleen om het verbreden van de blik. Het gaat om ánders kijken en handelen.

  • Onderwijs is niet in de eerste plaats een zaak van productie, rationaliteit en infrastructuur, maar een geestelijke zaak. Althans, in de eeuwenlange, West-Europese traditie. In die traditie wordt kennis niet minder belangrijk, in tegendeel, maar wordt duidelijk waaraan die kennis zijn zin ontleent.
  • De coronacrisis brengt exemplarisch en geconcentreerd een aantal fundamentele problemen van onze samenleving aan het licht. Het (bijzonder) onderwijs heeft niet alleen een taak om de opgelopen achterstanden in te halen, maar ook de opgave om vanuit haar idealen en opvattingen, in en door het onderwijs te bouwen aan een andere samenleving. Een samenleving die niet obsessief de aarde exploiteert, noch alles uit leerlingen haalt, maar leeft vanuit een cultuur van eerbied en ontvankelijkheid.
  • Bijzonder -katholiek en christelijk- onderwijs is namelijk niet een speeltuin, een onschuldig extraatje naast of na de objectieve eisen van de zogenaamde onderwijs-infrastructuur. Haar opvattingen en idealen vormen het hart van het onderwijs. Zonder die opvattingen en idealen zou welke objectieve eis dan ook landen op dorre en onvruchtbare grond.

Kruispunt

Het onderwijs staat op een kruispunt. Of we rationaliseren door, zoals de brief doet, maar dan wordt elk pedagogisch en maatschappelijk engagement van onderop op voorhand beknot en gewantrouwd. Voor onze bestuurders en schoolleiders is meer ruimte, autonomie en vertrouwen de hoogste prioriteit bij de verkiezingen. Het gaat hun niet om de ruimte als zodanig. Men ambieert geen negatieve vrijheid  - laat mij mijn gang gaan -, men wil positieve vrijheid. Vrijheid om te handelen naar de eisen van de situatie, naar het appèl van de leerling, naar de maatschappelijke uitdagingen die er liggen. Daarom is een herwaardering van het pedagogische hart van goed onderwijs noodzakelijk in verbinding met de opgaven van nu. Elke Verus-school ziet die. De prestaties zullen excellent zijn.

Reacties

Door B Mooiman op 11 mrt 2021 | 23:28

De onttovering van de wereld (Max Weber: Entzauberung der Welt) of rationalisatie is een proces dat wordt voortgestuwd door de wetenschappen. Het is een romantisch idee om terug te verlangen naar een wereld waarin problemen door mystiek, en magie kunnen worden opgelost. Die wereld is voorbij en blijft hopelijk voorbij. Echter deze romantische hunkering opent de aanval op de wetenschap. Evidence-based, eertijds de gouden standaard van de westerse vooruitgang, is nu - dat blijkt ook uit bovenstaand artikel- besmet en geldt in veel kringen als "ook maar een mening". Door het onderwijs een 'geestelijke zaak' te noemen, waar wetenschap en rationaliteit kennelijk geen toegang toe hebben of zouden moeten hebben, onttrekt het onderwijs zich aan kritiek op functioneren en presteren. In plaats van het klagen over gebrek aan vertrouwen en de beperking van de autonomie, is het zaak te onderzoeken of er grond is voor dit wantrouwen en inperking van die vrijheid. Pas dan zullen prestaties excellent zijn.

Door Gijsbert van der op 12 mrt 2021 | 09:50

Helemaal mee eens Berend.
De reactie van B. Mooiman is m.i. juist de reden waarin de blog van Berend zo nodig is.
Christelijk geïnspireerd onderwijs is om te beginnen gewoon goed onderwijs waarbij gebruik wordt gemaakt van wetenschappelijke inzichten. Maar het wordt koud en kil als dat het eerste en laatste is wat we over goed onderwijs te zeggen hebben. Want goed onderwijs gaat over de vraag: hoe helpen en begeleiden we elk kind op de weg naar een volwassenheid waarin hij/zij een gelukkig mens wordt en een waarde(n)vol medemens.
Bij het beantwoorden van die vraag speelt mensvisie een wezenlijke rol. En die komt weer voort uit dieperliggend gedachtengoed, zoals een christelijke levensvisie. Daar is niets mythisch aan, maar het bepaalt hoe je naar kinderen en hun ontwikkeling kijkt en daarin wil bijdragen. Alle wetenschappelijke instrumenten zijn nodig en nuttig, maar niet meer dan hulpmiddelen.

Door Berend Kamphuis op 16 mrt 2021 | 17:57

Beste Gijsbert,

Veel dank voor je reactie. Je verwoordt de inspiratie waar mijn enigszins uitgesponnen hartenkreet uit voortkomt. We zullen het over deze thematiek ongetwijfeld snel weer hebben. Veel sterkte in deze bewogen tijden.

Hartelijke groet, Berend

Door R van de Burgt op 12 mrt 2021 | 21:08

Duidelijke en voor mij herkenbare blog waarin Kamphuis schrijft dat het onderwijs op een keerpunt staat. Ik hoor Kamphuis nergens zeggen dat hij terugverlangt naar een wereld waarin problemen door mystiek en magie kunnen worden opgelost. Wat ik hoor is dat het onderwijs momenteel wordt beheerst door het zogenaamde maakbaarheid denken. Ik lees ook geen aanval op de wetenschap in deze blog. Ons onderwijs is geconstrueerd op basis van een selectiemodel. Ik ervaar als docent de laatste jaren een hevige spanning tussen dit marktmodel dat onze samenleving heeft gekozen en het welzijn, het geluk van de leden van die samenleving. Ik wens een vorm van onderwijs waarin wij een meer gelukkige combinatie weten te vinden door het vertrouwen in de pedagoog te herstellen zodat zij weer meer, zoals Kamphuis dat schrijft, de noodzakelijke verbinding met de opgaven van nu kunnen maken. De pedagogiek is grotendeels verdwenen uit het onderwijs. Het moet een gesprek worden over wat kan! Dat vraagt moed, veerkracht en vertrouwen in elkaar.

Door Berend Kamphuis op 16 mrt 2021 | 18:03

Geachte mevrouw/mijnheer Van de Burgt,  U treft de houding van waaruit ik de blog geschreven heb, goed. Ik wil me (inderdaad) helemaal niet afzetten tegen de wetenschap. Het gaat er mij veel meer om dat de objectiverende vorm van wetenschap ook een erg reductionistische is, in dienst van de ambitie van beheersing. De pedagogische en levensbeschouwelijke visie -die beide op hun beurt ook een grote traditie van wetenschappelijke doordenking kennen- benaderen de werkelijkheid niet in eerste instantie objectiverend, maar meer vanuit het willen leren verstaan van het leven van binnenuit dat leven. Het is verdriteig en onterecht dat we dat als tweede rangskennis zijn gaan zien.

Dank dus voor uw reactie. Ben er blij mee.

Als ik u vragen mag: bent u verbonden met Verus? Zo ja, op welke manier?

Hartelijke groet, Berend Kamphuis

Door R van de Burgt op 19 mrt 2021 | 11:46

Nee, niet verbonden met Verus. Ik heb u onlangs geïnterviewd voor ons boek.

Door Berend Kamphuis op 19 mrt 2021 | 11:55

O, natuurlijk. Had je naam niet paraat. 

Door Eppe Beimrs op 16 mrt 2021 | 16:41

Berend, Dank voor je inspirerende visie op het onderwijs! Kennisoverdracht moet plaatsvinden met waarden overdracht. Eppe Beimers

Door Berend Kamphuis op 16 mrt 2021 | 18:03

Beste Eppe, Dank voor je hartelijke en instemmende reactie. ben er blij mee.

Hartelijke groet, alle goeds! Berend

Nieuwe reactie inzenden

Berend Kamphuis

voorzitter college van bestuur
0348 74 44 01