U bent hier

Mythen over religie: godsdienst/levensbeschouwing in het onderwijs

‘Als er geen godsdiensten zouden zijn, dan zou de wereld er veel beter uitzien. Al die oorlogen…’ ‘Een religie is zo vaak een kwestie van regeltjes en allerlei verboden. Religies kweken angst bij mensen, omdat die anders niet in de hemel zouden komen’ ‘Godsdiensten houden mensen dom. Het is toch bewezen onwaar? Durf zelf te denken! En die gelovigen denken ook nog dat alleen zij de waarheid in pacht hebben.’ Zomaar wat -ongenuanceerde- uitspraken over religies. ‘Religies zijn dogmatisch, hiërarchisch, gewelddadig, intolerant, onverenigbaar met de wetenschap…’

Als dat het geval is, waarom zouden we dan godsdienst/levensbeschouwing op school hebben? We willen toch een betere wereld, vrij denkende leerlingen? Kunnen we een vak als godsdienst/ levensbeschouwing niet beter vervangen door bijvoorbeeld filosofie aan te gaan bieden? Laten we leerlingen in de onderbouw nog wat kennis over de godsdiensten meegeven – ze moeten er toch iets over weten- maar dan niet meer. Dan is er ruimte voor echte kennis.

Doelen van religie

Het juni-nummer van Narthex, tijdschrift voor levensbeschouwing en educatie, gaat over mythen over religies. Er bestaan allerlei kort-door-de-bocht-ideeën, waardoor er mensen zijn die denken dat het onderwijs beter af is zonder. Laten we die ballast niet meegeven. Aanleiding voor dit thema binnen Narthex is een boek van de Vlaamse theoloog en leraar Jonas Slaats waarin hij een heel aantal veronderstelde mythen over religies langsgaat. Voor een schoolleider of bestuurder vormt het blad een goede aanleiding om weer eens te bedenken welke functie religies eigenlijk kunnen hebben voor mensen wereldwijd, en welke doel levensbeschouwelijk onderwijs dient voor leerlingen. Deze Narthex laat zien dat er juist veel werk aan de winkel is voor het onderwijs wanneer het gaat over godsdiensten.

Wanneer religies in de beeldvorming mogelijk dom en achterhaald overkomen, dan zou dat zomaar te maken kunnen hebben met hoe dat in de schoolpraktijk binnen een paar lessen gepresenteerd moet worden: er is tijd voor heel versimpelde weergave van religies, gereduceerd tot wat afvinklijstjes: de vijf wereldgodsdiensten, de vijf zuilen van de Islam, het achtvoudig pad van het Boeddhisme, de tien geboden, joden geloven dit, alle christenen geloven dit, etc. Buitenkant-kennis, waarbij er ook geen ruimte is voor nuances, en betekenis voor mensen. Hoe leren leerlingen ontdekken dat religies talen zijn waarin mensen zich uitdrukken; psychologische, existentiële en spirituele vormen waarin ze hun bestaan beleven?

Verschillende perspectieven

Markus Altena Davidsen, godsdienstwetenschapper in Leiden, en betrokken bij het Expertisecentrum voor Levensbeschouwing en Religie in het Voortgezet Onderwijs (LERVO) ontwikkelt samen met anderen een basiscurriculum voor alle leerlingen in het VO. Hij reageert in deze Narthex op het boek van Slaats. Hij schetst hoe onderwijs over religies vraagt om het leren innemen van heel veel verschillende perspectieven: antropologisch, vergelijkend, persoonlijk, hermeneutisch, sociologisch, psychologisch, historisch en demografisch.

Leerlingen kunnen een nieuwsgierige houding aanleren en vooronderstellingen kritisch onder de loep nemen. Door deze verschillende perspectieven ontdekken ze dat er inderdaad veel mythen over religies bestaan, leren ze niet alleen meer of minder achterhaalde ‘feitjes’ over religies en kan een mogelijke betekenis voor anderen en voor henzelf aan het licht komen. Dat vraagt veel, van de docent, van een vakvisie, van de didactiek, en van de lessentabel. Langs deze weg kun je wel aan het beeld van ‘achterhaalde, intolerantie en gewelddadige religies’ voorbijkomen. Dat draagt bij aan de vorming van leerlingen en aan goed burgerschapsonderwijs. Voorbij mythes over religie.

Wil je dit nummer van Narthex bestellen, mail dan naar: narthex@verus.nl. Of wil je eens sparren over de invulling van het vakgebied godsdienst/levensbeschouwing op jouw school? Neem dan contact op met ajschimmel@verus.nl

Reacties

Door Dr. Bill Banning op 1 jul 2021 | 12:45

De mythe van Jonas in de walvis

Vrijwel iedereen kent het verhaal van Jonas in de walvis wel. En al zeker de uitdrukking 'iemand jonassen'.

Maar als je vraagt naar de diepere betekenis van dit verhaal wordt het meestal heel stil. Hooguit zegt iemand dat het een erg leuk kinderbijbelverhaal is. Dat is misschien wel de meest dodelijke opmerking die er is.

Op mijn middelbare school, het d'Oultremontcollege te Drunen, heb ik mijn leerlingen laten reflecteren op dit verhaal - met als enige tip dat het bij de walvis om een beeldspraak gaat - te vergelijken met 'vlinders in je buik'.

Hieronder een groot aantal reacties, de eerste reeks reacties betreft de eerste spontane reactie op het verhaal.

Jonas-Yunus en de walvis 2.0

Inleiding

Een van de verhalen die ik graag aan mijn leerlingen vertel is het verhaal van Jonas (Bijbel) of Yunus (Koran). Een aantal leerlingen hebben wel eens van dit verhaal gehoord en met name moslimleerlingen willen het verhaal nog wel eens beter kennen. Wel kent iedereen de term ‘jonassen’. Als ik het verhaal vertel, geven de meeste leerlingen aan het wel een aardig verhaal te vinden. En dat is precies wat ze ervan vinden: een aardig verhaal, want het klopt natuurlijk van geen kanten. Hoe kan iemand nou drie dagen in de buik van een walvis overleven, op land gespuwd worden en dan in een keer lukt alles wel?!?

Als ik dan vertel dat ik vlinders in mijn buik heb, snappen ze allemaal wel wat ik daarmee bedoel (ze weten inmiddels dat ik gek van mijn vrouw ben en zij gelukkig van mij). Maar het duurt dan wel even voor ze door hebben wat dat ermee te maken heeft.

Hier een weergave van flarden uit de lessen, enigszins geordend en nader toegelicht door de auteur dezes. Met heel veel dank aan en waardering voor mijn leerlingen (mijn super ‘meewerkende onderwerpen’) heb ik dit uitgewerkt. Aan hen draag ik deze gedachten dan ook op, hopende dat zij – net als Jonas / Yunus – ook een walvis op hun weg tegen mogen komen, wanneer het eens zwaar weer in hun leven wordt.

Bij het verhaal van JONA en DRIE DAGEN IN DE BUIK VAN WALVIS:
https://rkbijbel.nl/kbs/bijbel/willibrord1975//jonas/1 (hoofdstuk 1-2-3)
https://rkbijbel.nl/kbs/bijbel/willibrord1975//jonas/2
https://rkbijbel.nl/kbs/bijbel/willibrord1975//jonas/3

JONAS: eerste reacties op het verhaal (a4a)

1. Ik geloof dat toen Jonas zijn spullen gaf aan de arme mensen, dat er rijke mensen zijn geweest die hem hebben gevolgd en hetzelfde gedaan hebben. Ook het deel dat Jonas een stemmetje hoorde dat tegen hem praatte, geloof ik, want dat stemmetje praat gewoon tegen jezelf. Als je bijvoorbeeld ergens spijt van hebt of als je ergens mee zit. Het deel dat hij 3 dagen in een walvis heeft gezeten en daar toen levend uit kwam, geloof ik niet. Dat Jonas zich geroepen voelt om iets te doen of iets te zeggen over het verschil tussen de rijke en de arme mensen kan ik wel heel goed begrijpen.

2. Jonas (Yunus) heeft zijn best gedaan om arme mensen te helpen. Dat hij is opgeslokt door een walvis klinkt mythisch, maar ik geloof het wel. Ik geloof ook dat (arme) mensen hem zien als een profeet.

3. Ik vind het verhaal klinken als een sprookje om hoop te geven dat er betere tijden komen (Thoma van Daalen).

4. Ik geloof niet in het verhaal, omdat het mij heel onwaarschijnlijk lijkt dat iemand leeft in de maag van een walvis. De rest geloof ik wel, maar ik denk dat hij gewoon verzopen is.

5. Ik geloof een deel van het verhaal, omdat ik niet denk dat een walvis zomaar iemand zou opeten. Ook denk ik dat drie dagen in een walvis overleven niet mogelijk is. Wel denk ik dat Jonas zich als herboren voelde toen hij weer aanspoelde, nadat hij overboord werd gegooid. Ook denk ik dat er nog een diepere betekenis / moraal in het verhaal zit.

6. Jonas opgeslokt door de walvis. Ik geloof dit niet, omdat ik niet in goden geloof. Ook is het onmogelijk om drie dagen te overleven in een walvis. Het lijkt me ook sterk dat Jonas zo 1, 2, 3 bij de koning kon komen en hem ompraten.

7. Ik geloof het verhaal niet letterlijk, want ik geloof niet dat Jonas letterlijk is opgegeten door de walvis, maar wel dat sommige dingen waar gebeurd zijn. Maar dat er elementen zijn toegevoegd om de boodschap duidelijker te maken.

8. Ik geloof die verhaal niet want je kan niet drie dagen in een walvis wonen en ik geloof ook niet dat een koning van de troon zal gaan voor één persoon. Ik geloof wel dat dit verhaal is geschreven met een goede bedoeling erachter om mensen iets te leren / duidelijk te maken.

9. Ik vind het verhaal pure onzin. Het bestaat niet, het kan niet. Het is mogelijk dat er een moraal achter zit, maar ik geloof het pas als ik het zie. Ook ben ik er heilig van overtuigd dat God niet bestaat. Ik heb daar ook een heel goed argument voor. Maar dit verhaal vind ik onzin, een gedachte erachter is mogelijk, maar ik geloof het pas als ik het zie.

10. Ik geloof een gedeelte in het verhaal wel en een gedeelte niet. Ik geloof wel dat Jonas een schuldgevoel had en dat hij een stem hoorde. Ik geloof niet dat hij van het schip werd gegooid vanwege het onweer en dat hij toen drie dagen in een walvis zat.

11. Ik geloof dat Jonas zich geroepen voelde om iets te doen aan de ongelijkheid, maar vervolgens te bang was. Wat ik niet geloof is dat hij is opgeslokt door een walvis en daar drie dagen in overleefd heeft. Maar ik denk dat dat staat voor een moment van besef.

12. Ik denk dat het verhaal van Jonas sowieso niet is gebeurd. Ik weet ook niet of ze er een hele diepe mening en betekenis achter hadden. Ik was er toen natuurlijk niet bij, dus weet dat nooit zeker.

13. Ik geloof dat je iets nodig hebt dat je weer op het juiste pad zet en je dingen laat doen die je eerst misschien niet durfde. Hoe ze het verhaal vertellen is gewoon onzin. Een hoop aspecten zullen niet waar zijn of overdreven. Ook verander je niet in een keer van mening, dat gaat geleidelijk.

14. Ik vind het een erg creatief verhaal met een duidelijke boodschap erin verwerkt. Ik denk dat dit verhaal net als het verhaal van Adam en Eva is verzonnen.

15. Ik denk dat het verhaal niet waar is, maar ik geloof wel dat ze met het verhaal iets figuurlijks bedoelen zoals dat je niet moet weglopen van je fouten.

16. Ik geloof niet dat Jonas werd opgeslokt door een walvis en er drie dagen in bleef. Want ik vind dat niet mogelijk. Ik geloof wel dat hij naar de koning ging en de koning van gedachten liet veranderen.

17. Ik vind het een stom verhaal dat nergens op slaat, maar het heeft wel veel en goede moralen.

18. De beeldspraak van dit verhaal geloof ik wel en dat geeft het verhaal een hele andere wending.

19. Ik geloof het verhaal van Jonas niet helemaal. Voor mij lijkt het meer op een verhaal dat iets anders duidelijk wil maken, zoals het diep zinken. En het uiteindelijk doen van een daad die positief kan uitpakken. Dat het verhaal letterlijk gebeurd is, geloof ik niet.

JONAS: gedachten achter het verhaal = moraal van het verhaal (a4a)

1. Geen stem van God, maar zijn eigen schuldgevoel dat hij iets niet doet. Dat je niet kan weglopen van je schuldgevoel, want het zal aan je blijven knagen totdat je het aanpakt en besluit om het 'ding' waaraan je schuld hebt aan te pakken. Dan kun je alsnog goed terecht komen. Niet bang zijn om je mening te uiten.

2. Dat je verantwoordelijkheid moet nemen voor dingen die je doet.

3. Dat als je iets fout hebt gedaan, dat je dat toegeeft en zo kun je je zelf helpen. En niet je schuld afschuiven op anderen.

4. Hoe bang je ook bent, toch ervoor gaan en je mannetje staan.

5. Door fouten te erkennen kreeg Jonas nog een kans.

6. Erkennen dat je fout hebt gemaakt, jezelf vergeven en verder gaan. Zo kun je de moed vinden om het wel goed te doen.

7. Als je eigen fouten erkent, komt het uiteindelijk goed.

8. Als je je problemen onder ogen durft te komen, kom je sneller uit je problemen.

9. Je moet je problemen niet ontwijken, maar oplossen. Daarbij moet je je schuld bekennen, jezelf vergeven en verder gaan. Dit vind ik een erg goede boodschap waar mensen nog veel van kunnen leren.

10. Hoe diep je ook in de problemen zit, je kunt er altijd uit komen. Maakt niet uit hoe diep je in de put zit!

11. Je mannetje staan en je vrijheid van meningsuiting gebruiken, dan kom je eruit.

12. Als iemand iets niet durft te doen, heeft ie een openbaring nodig, dan kun je ermee naar iemands gaan, dan kan die ander ook een openbaring krijgen.

13. Loop niet weg van je problemen, maar los ze op. Jonas liep wel weg, maar in de walvis realiseerde hij zich dat hij ze op moest lossen.

14. Maakt niet uit hoeveel fouten je hebt begaan, als je het toegeeft, komt het goed.

15. Jonas neemt verantwoordelijkheid en wordt een beter mens en gaat toch naar de koning.

16. De moraal van het verhaal is het zelfbewust worden van je fouten, het diep in de put zitten, het bang zijn van je eigen gedachten. Dit komt erg overeen met wat een depressie hedendaags voorstelt. Het hopen en bidden om hulp en het mannetje staan, staat voor het uit de depressie komen.

17. Als je eerlijk bent, dan blijf je een mooi mens. Als je fouten niet opbiecht, dan zal het aan je blijven knagen.

18. Je snapt dat Jonas in de put belandde en een crisis doormaakte. De walvis heeft hem gered door hem te helpen. Eenmaal op het land gekomen, weer met vast grond onder zijn voeten kon hij er weer tegenaan. De walvis was een teken van de hulp die hij kreeg en door samen (walvis + Jonas = samen) met een wij-gevoel anders te denken kom je weer uit de put. Een put is een donkere gang en daar zie je geen uitweg meer. Dit was ook bij Jonas het geval. De walvis heeft hem hieruit gered. De diepere betekenis daarvan is dat je zonder hulp zelf dus bijna niet uit de punt kunt komen. Je hebt iemand nodig die je weer op de goede weg (ook op het land) zet.

Dit zijn allemaal spreekwoorden die je in deze synthese-uitleg van het TAS-model kunt gebruiken.

JONAS - YUNUS: betekenissen van het verhaal (h4b)

1. Eerlijk zijn en niet de schuld op ander gooien

2. Laf en later dapper

3. Beeldspraken: Jonas in persoonlijke crisis van zelfverwijten...

4. Droombeelden: in buik, in het water, op land gespuwd!

5. Hij komt tot dieper bewustzijn, als ie a) overboord wordt gegooid, b) in de buik van de walvis zit. Je moet soms heel diep gaan.

6. Jonas valt in de put, het water staat me aan de lippen, "help, ik verzuip", hij gaat er bijna aan kapot.

7. Hij bidt, dat wil zeggen: zijn diepste psychische krachten aanspreken.

8. Iemand die depressief is, wil vaak geen hulp ('Ik ben het toch niet waard'). Ook is zo iemand meestal niet echt gezellig. Dan is het belangrijk dat je die persoon TROUW blijft (Luuk F roept dat enthousiast door de klas heen), dat je LOYAAL (andere leerling vult stilletjes aan) blijft.

9. WALVIS is een beeld van die liefde die GROTER is dan de pijn van die ander: onvoorwaardelijke acceptatie en dat geeft de KRACHT / de OERENERGIE om te genezen en te groeien.

10. ‘We zijn super goede klas, we helpen elkaar!’ ‘Samen, amen!’ ‘Samen staan we sterk’. ‘APPEL’ wordt er door de klas geroepen en ook ‘DE GOEDE SLANG’ (verwijzing naar Genesis-zondeval verhaal) (beide uitdrukkingen zijn inmiddels gevleugelde uitspraken geworden in de klas, wanneer iemand een inzicht ter berde brengt of iets goeds / aardigs doet).

11. Jonas zakt door het ijs, hij ziet het niet meer zitten, depressief, zit in een crisis. Wat zou hem kunnen helpen? Leerlingen roepen: hoop, vrienden, familie, steun, begeleider, therapie, geloof, rust, slaap, sport (‘eerst geen zin, toch blij dat ik gegaan ben!’), afleiding, goede voeding, een lief dier, een goed boek, kaartje.

12. De walvis die Jonas opslokt en na drie dagen weer uitspuwt is dus een beeldspraak en heeft diepe betekenissen:
a. Je kunt altijd geholpen worden, een of andere KRACHT helpt je er doorheen
b. De walvis is een beeld van heel-heid, van er mogen zijn, gedragen, erkend en gewaardeerd worden en geborgen zijn. Drie dagen in buik walvis: laat zien dat het om echt menselijk belangrijke dingen gaat.
c. De walvis staat symbool voor time-out, een moratorium: even rust, even veilige plek om tot je (nieuwe) zelf te komen. Na bijv. een burn out (je bent als het ware overboord gegooid of gesprongen) bijv. weer herstellen en tot nieuwe rijkere identiteit groeien (weer op land). De therapie die je krijgt en doet is dan de walvis bij wijze van spreken.
d. Jonas heeft een hele bijzondere en genezende ervaring opgedaan: de walvis die hem opslokt staat symbool voor IETS dat hem totaal aanvaard: onvoorwaardelijke liefde: dat geeft diepe hoop, steun en troost.
e. Drie dagen in buik walvis = KAIROS = hele bijzondere tijd waarin je als mens je diep ontwikkelt (van Jezus wordt gezegd dat hij na drie dagen dood geweest te zijn – ‘nederdaling ter helle’ – weer opstond uit de dood, dat lijkt hier heel veel op). Jonas is geen arrogante betweter meer, maar iemand die door schade en schande, met vallen en opstaan ietsje ‘wijzer’ is geworden (maar nog niet genoeg zoals blijkt uit het vervolg van het verhaal: boodschap: menselijke groeiprocessen zijn nooit helemaal af, maar gaan altijd door als het goed is).
f. Walvis spuwt Jonas op het strand: beeldspraak van: weer ‘boven Jan zijn’, ‘je herboren voelen’, gegroeid en gerijpt zijn als mens, als een mens met meer inlevingsvermogen! En daarom luisteren ze later in Ninevé naar hem en bekeren ze zich op zijn woord. Hij was zelf een sukkel die zich bekeert en daarom luisteren ze nu naar hem.
g. De achterliggende gedachte van dit verhaal is dat je eerst jezelf moet leren kennen en dat je daarna pas dingen kunt leren aan anderen (Tijmen van Erp).

Nieuwe reactie inzenden

Aart Jon Schimmel

adviseur identiteit
0348 74 44 88

Lees ook

Aart Jon Schimmel
Aart Jon Schimmel