U bent hier

Toke Elshof roept scholen op leerlingen te leren religieuze en culturele wortels serieus te nemen

Identiteit
PO | VO | MBO | HBO | WO

De reis naar Israel en de Palestijnse gebieden, die Verus afgelopen maart organiseerde, maakte een grote indruk op Toke Elshof (Universitair docent aan de Tilburg School of Catholic Theology en tevens lid van de Raad van Toezicht Verus). Ze zag hoe scholen in Bethlehem en Tel Aviv leerlingen leren over de eigen (religieuze) wortels en dromen, en die van de ander. Daar kunnen Nederlandse scholen een voorbeeld aan nemen.

Door Toke Elshof

Het woord dat bij mij het meest komt bovendrijven is ‘ontworteling’.  Vanuit vele regio’s zijn mensen naar Israel gekomen: niet alleen vanuit Oost-Europa en de landen rondom de Middellandse zee, maar ook vanuit de voormalige Sovjet Unie. Ze hebben vaak alles achter zich gelaten in de hoop in Israel een nieuwe start te kunnen maken; opnieuw te kunnen wortelen. Ook de Palestijnse gebieden herbergen talloze mensen die hun land hebben verlaten. Ze missen hun roots en hebben moeite om een nieuwe start te maken, de toekomst vorm te geven. Hun situatie lijkt bij tijd en wijle volslagen hopeloos.     

Het verleden doorgeven

Wat mij bijzonder trof, was het lot van kinderen, als ze met zoveel uitzichtloosheid te kampen hebben. Voor ouders die ontworteld zijn en zelf geen toekomst zien, is het moeilijk om hun kinderen een perspectief te bieden. Het blijkt niet altijd mogelijk om de eigen argwaan en het wantrouwen niet aan de jongere generatie over te dragen. Toch is het de vraag of die kinderen daarmee geholpen zijn. Helpt het hun toekomst wanneer ze het verleden van hun ouders herhalen? En nog belangrijker: is er iets anders mogelijk, en kan het onderwijs daar een rol in spelen?

Allereerst kind zijn

Ik heb het bezoek aan twee scholen juist vanuit dat gezichtspunt als hoopvol en indrukwekkend ervaren.  Allereerst de Dar Al-Kalima School in Bethlehem: een Evangelisch-Lutherse school in Palestijns gebied waar christelijke en moslimkinderen samen naar school gaan en waar uitdrukkelijk niet wordt gekeken of een kind christen of moslim is. Daar zijn kinderen allereerst kind; met recht op onderwijs dat toekomst en perspectief biedt, ook als ze dat perspectief van huis uit niet als vanzelf meekrijgen.

Zoals Paulus’ Galatenbrief de tegenstellingen tussen Joden en Grieken, mannen en vrouwen, en vrijen en slaven wil overbruggen, zo wil deze school dat doen bij de tegenstelling tussen christelijke en moslim Palestijnen. Door goed geworteld te zijn in de eigen godsdienstige traditie, is de school in staat om die traditie in een nieuwe situatie opnieuw gestalte te geven. En wel door een leer-en leefgemeenschap te zijn waar kinderen uit verschillende achtergrond elkaar ontmoeten, maar waar ze zich ook verdiepen in de eigen godsdienstige wortels en die van de ander. Zo worden geloof, hoop, liefde, vrede, rechtvaardigheid en saamhorigheid nagestreefd; waarden waarover gesproken wordt en die ingeoefend worden. 

Wat mij betreft is het een geweldig voorbeeld van onderwijs als dienst aan de persoonlijke en maatschappelijke vorming van leerlingen maar ook als oefenplaats voor religieuze bewustwording en dialoog. Een geweldig voorbeeld ook, van een school die iets doet wat ouders soms niet meer op kunnen brengen; kinderen met een ander perspectief laten kennismaken omdat ze dat voor hun toekomst nodig zullen hebben.

Allerlei moedertalen

De tweede school is de Bialik-Gorozin school in Tel Aviv, op Israëlisch gebied, waar kinderen vanuit heel de wereld (48 landen) worden opgevangen, met heel verschillende (religieuze) achtergronden, niet zelden illegaal, en vaak met traumatische ervaringen. 

Deze kinderen treffen een school die hen in het onderwijs en de vorming die ze biedt, in hun waarde laat. Er is aandacht voor hun talenten, hun dromen, hun toekomst en voor hun rechten. Een internationale school, waar allerlei (ook religieuze) moedertalen gesproken kunnen worden zodat kinderen in hun nieuwe land geworteld kunnen raken. Ook hier een school voorbeeld van onderwijs dat kinderen en hun toekomst centraal stelt, en dat dit wil bereiken door hen in contact te brengen met hun eigenheid: hun talenten, hun dromen, hun wortels. 
De scholen in Bethlehem en Tel Aviv verschillen niet zoveel van elkaar. In beide scholen gaat het om het lot van kinderen die ontworteld zijn, en in beide scholen vormt ontmoeting de weg waarlangs geprobeerd wordt dat lot te overstijgen: ontmoeting met de eigen (religieuze) wortels en dromen, en die van de ander.

Religieuze en culturele wortels in Nederland

En Nederland? Ik heb me afgevraagd wat dit voor Nederland betekent, waar het leven en ook het onderwijs er zo heel anders uitzien. Zo speelt religie bijvoorbeeld bij ons een veel minder zichtbare en centrale grote rol. Toch zie ik die ontworteling ook hier. 

Allereerst bij leerlingen op onze scholen die uit verre regio’s afkomstig zijn en die zich bij ons ontheemd en verloren voelen, en die twijfelen of ons land ook hun toekomst op het oog heeft. Bovendien zijn ook veel autochtone leerlingen losgeraakt van hun katholiek-christelijke wortels. Er is een groeiende onbekendheid met godsdienstige verhalen, inzichten of rituelen, terwijl van waarden als rechtvaardigheid, saamhorigheid en menselijke waardigheid niet meer wordt onderkend dat ze verweven zijn met de katholiek-christelijke traditie. En dan blijkt het zomaar mogelijk, dat sommige mensen, ook in het politieke leven,  stellen dat ‘opkomen voor je eigen volk’ eigenlijk de belangrijkste christelijke waarde is. 

Mij lijkt dat een typisch voorbeeld van religieuze ontworteling; een voorbeeld dat bovendien illustreert dat een dergelijke ontworteling niet zonder risico is. De godsdienstige waarden als geloof, hoop, liefde, vrede, rechtvaardigheid en saamhorigheid komen namelijk onder druk te staan terwijl de nadruk op het eigen belang op godsdienstige gronden nastrevenswaardig lijkt.   

Het is dan ook belangrijk dat katholieke en christelijke scholen nagaan hoe de eigen godsdienstige wortels bij kunnen dragen aan onderwijs dat deze waarden uitdraagt. Onze leerlingen gaan namelijk een toekomst tegemoet die intercultureel en interreligieus zal zijn. Om die reden verdienen ze een school die hen helpt om hun eigen religieuze en culturele wortels serieus te nemen, en die van de ander. Paus Franciscus had het onlangs in een toespraak aan de Congregatie voor de Katholieke Opvoeding over onderwijs dat ten dienste staat van de menselijkheid, in dialoog en in hoop,  en ik sluit daar graag en van harte bij aan.